Czy granie na instrumencie zmienia mózg?

Czy granie na instrumencie zmienia mózg?

with Brak komentarzy

Bogata literatura naukowa między innymi z obszarów nauk o mózgu i psychologii dowodzi, że człowiek, który uczy się gry na instrumencie w sposób bardzo realny modeluje swój mózg, co ma wpływ na różne sfery jego życia. Badania dotyczące wpływu muzykowania na mózg to w istocie bardzo konkretne przykłady tego, że nasz mózg zmienia się pod wpływem tego, w jaki sposób go używamy.

Nasz przyjaciel muzyk i muzykoterapeuta od kilkunastu lat prowadzi szkołę gry na perkusji, w której uczy dorosłych, dzieci i młodzież. Poznaliśmy się kilkanaście lat temu, kiedy nasz syn, chodzący wówczas do podstawówki, poruszył znienacka temat gry na perkusji – że chce się uczyć, że już znalazł w sieci stronę swojego potencjalnego nauczyciela i, że na pierwszą lekcję musi przyjść z rodzicem. Potomek kilka kolejnych lat bębnił, równocześnie dorastając, przechodząc okres dojrzewania, wychodzenie z braku zainteresowania nauką aż po intensywne w nią zaangażowanie na trudnym kierunku studiów.
Porzucił już regularne lekcje gry a nam została przyjaźń z jego Mistrzem, który okazał się człowiekiem przepełnionym pasją, obdarzonym wielkim sercem a nasze lata kontaktów zaowocowały również wzajemnym „zarażaniem się” zainteresowaniami.

Dziś już rozumiemy, że jest wiele różnych aktywności, które mogą stać się impulsem do dokonywania użytecznych zmian w życiu. Na pewno taką aktywnością może być również nauka gry na instrumencie. Bogata literatura naukowa między innymi z obszarów nauk o mózgu i psychologii dowodzi, że człowiek, który uczy się gry na instrumencie w sposób bardzo realny modeluje swój mózg, co ma wpływ na różne sfery jego życia. Szczególnie silnie dzieje się to w mózgu dziecka, ponieważ plastyczność mózgu jest wtedy większa, w pewien sposób mózg przygotowuje się do funkcji, które będzie pełnił w życiu dorosłego człowieka.

Gra na instrumencie wymaga wielu umiejętności:
• odczytywania złożonego systemu symbolicznego (zapisy nutowe),
• tłumaczenia go na sekwencyjną, oburęczną aktywność ruchową zależną od sprzężenia zwrotnego z wieloma zmysłami,
• rozwijania umiejętności ruchowych w połączeniu z precyzją metryczną,
• zapamiętywania długich fragmentów muzycznych,
• improwizowania w ramach określonych parametrów muzycznych.

Wykonanie muzyki, w odróżnieniu od większości innych aktywności ruchowych, wymaga precyzyjnego pomiaru czasu w kilku hierarchicznie zorganizowanych działaniach. Dodatkowo czytanie nut wymaga jednoczesnego i sekwencyjnego przetwarzania ogromnej ilości informacji w bardzo krótkim czasie po to, aby natychmiast ich używać.

Nauczanie muzyczne trenuje zatem zestaw funkcji związanych z percepcją oraz wykonawczych, które mają konsekwencje zarówno specyficzne dla dziedziny, w której prowadzony jest trening, jak i ogólne, mające powiązanie z innymi dziedzinami życia.

Granie a zmiany struktury mózgu.

W wielu badaniach wykazano anatomiczne różnice w mózgach muzyków w porównaniu do nie-muzyków, zarówno u dzieci, jak i dorosłych. U podstaw tych zmian leży neuroplastyczność, którą w uproszczeniu możemy sprowadzić do tworzenia się zmian w strukturze mózgu na skutek powtarzanego przepływu impulsów przez komórki nerwowe na określonym szlaku. Dzięki temu kolejne impulsy mogą płynąć tym szlakiem z mniejszym wydatkiem energetycznym.

Co wydaje się oczywiste, badania osób muzykujących pokazują zmiany w obszarach mózgu związanych ze słyszeniem, ale również z czuciem i ruchem. Ciekawe jest jednak to, że przeprowadzono również badania pokazujące różnice anatomiczne w innych obszarach mózgu, w tym w dolnych częściach kory przedczołowej (to te części mocno zaangażowane w różne rodzaje naszej inteligencji), obszarach związanych z integracją bodźców z różnych zmysłów (odpowiedzialność za percepcję, czyli to jak postrzegamy świat) i w ciele modzelowatym, stanowiącym „główny pas transmisyjny” dla przepływu impulsów między półkulami.
Udokumentowano również zmiany struktury zarówno istoty szarej jak i białej (więcej o budowie mózgu pisaliśmy w artykule 22 lipca) niektórych regionów mózgu u dzieci w wieku szkolnym, które uczestniczą w lekcjach gry na instrumencie porównując w badaniach tą grupę z grupą dzieci uczestniczących w zajęciach sportowych lub nieuczestniczących w żadnych formach zorganizowanej aktywności.

Te fascynujące odkrycia sugerują, że tworzenie muzyki zmienia strukturę mózgu na wiele sposobów, nie tylko w obszarach bezpośrednio zaangażowanych w słuchanie dźwięków lub naciskanie klawiszy, używanie smyczka czy uderzanie pałkami perkusyjnymi. Niesamowite jest to, że tak łatwo dostępna aktywność ma tak konkretny wpływ na zmiany struktur mózgu. Niesamowite jest również i to, że badania dotyczące wpływu muzykowania na mózg to w istocie bardzo konkretne przykłady tego, że nasz mózg zmienia się pod wpływem tego, w jaki sposób go używamy.

Granie a zmiany funkcji mózgu.

Oczywiście, za zmianami struktury mózgu idą w parze zmiany jego sposobu działania.
W wielu badaniach wykazano, że dzieci uczące się gry na instrumentach muzycznych osiągają lepsze wyniki w obszarach ściśle związanych z muzyką: są sprawniejsze motorycznie, łatwiej realizują działania powiązane z rytmicznością i lepiej radzą sobie z rozróżnianiem dźwięków. To łatwy do przewidzenia tzw. bliski transfer umiejętności.

Ale czy nauka gry na instrumencie może wpływać na inne sfery życia, pozornie odległe od powtarzanych w trakcie nauki czynności? Okazuje się, że i tutaj, kiedy mówimy o tzw. odległym transferze umiejętności, literatura jest już bardzo rozległa.

Jednym z obszarów badań naukowców jest związek muzyki i rytmu z wczesną umiejętnością czytania. Wykazano związek między percepcją rytmu, świadomością fonologiczną (różnicowanie, wyodrębnianie i scalanie dźwięków mowy tj. głoski, sylaby, logatomy) i wiedzą literowo-dźwiękową, co jest bardzo ważne w nauce czytania. Inne badania wykazały pozytywny wpływ treningu rytmicznego na uczenie się czytania zarówno u dzieci z trudnościami w czytaniu, jak i bez nich. W badaniach wykazano też, że niemowlęta mające kontakt z osobami grającymi na instrumentach szybciej nabywają umiejętności komunikowania się z otoczeniem.
Praktyczną korzyścią z powiązań między muzyką a mową może być również szybsza nauka drugiego języka.

Co ciekawe, udokumentowano już także pozornie bardzo odległe korzystne skutki uczenia się gry na instrumentach. Wykazano na przykład związek między uczestnictwem uczniów w zajęciach muzycznych i rytmicznych a osiągnięciami matematycznymi – takie dzieci nie tylko lepiej czytają i piszą liczby, ale również lepiej wykonują na nich działania.
Już w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku dokumentowano związki pomiędzy aktywnością muzyczną dzieci a wzrostem inteligencji mierzonej IQ. Dziś wiemy już nawet, jakie zmiany struktur mózgu mają z tym, bezpośredni związek.

Ważny jest również kontekst społeczny muzykowania. Tworzenie muzyki w grupie poprawia komunikację, koordynację, współpracę, a nawet empatię między członkami grupy. Dlatego łatwo można sobie wyobrazić, w jaki sposób trening muzyczny może mieć pozytywny wpływ na samopoczucie i rozwój społeczny dzieci i dorosłych.

Są również doniesienia dotyczące pozytywnego wpływu muzyki i kontaktu z muzykowaniem na rozwój mózgu dzieci zagrożonych różnego rodzaju opóźnieniami w rozwoju na przykład z powodu przedwczesnego urodzenia czy historii zaburzeń mowy w rodzinie.

Co ważne, badania dotyczące wpływu muzykowania na rozwój nie są jednolite w swoich metodologiach a przynoszą coraz więcej dowodów potwierdzających związek między działaniami muzycznymi a zmianami w funkcjonowaniu mózgu.

Wielu naukowców znajduje pozytywne skojarzenie między muzyką i rozwojem. Szereg działań, od rodzica śpiewającego dziecku piosenkę, rodziców muzykujących w obecności dziecka, po starsze dzieci, uczące się gry na skrzypcach, fortepianie czy perkusji – wszystko to może mieć pozytywny wpływ na strukturę i funkcjonowanie mózgu dziecka.

Wydaje się zatem oczywiste, że jako rodzice powinniśmy wspierać nasze dzieci, które garną się do wykonywania różnych przedsięwzięć muzycznych.

Źródła:
1. How musical training affects cognitive development: rhythm, reward and other modulating variables. Miendlarzewska EA, Trost WJ, Frontiers in Neuroscience. (2013)
2. Music and Brain Development. Fernandez S. Pediatric Annals (2018)
3. Musical Instrument Practice Predicts White Matter Microstructure and Cognitive Abilities in Childhood. Loui P, Raine LB, Chaddock-Heyman L, Kramer AF, Hillman CH. Frontiers in Psychology. (2019)

Leave a Reply